Bastiony I, II i III Fortu Kościuszko w Krakowie

Fotogrametria Polska

Bastiony I, II i III fortu Kościuszko w Krakowie stanowiły niegdyś integralną część cytadelowego Fortu nr 2 „Kościuszko” otaczającego Kopiec Kościuszki. Zbudowany w połowie XIX wieku fort miał za zadanie bronienie od zachodu Twierdzy Kraków i był przystosowany do samodzielnej obrony. Pierwotnie fort składał się z pięciu bastionów rozmieszczonych wokół kopca oraz centralnego budynku koszarowego. Trzy z tych bastionów (oznaczane numerami I–III), usytuowane po zachodniej i południowo-zachodniej stronie kopca, zostały pod koniec II wojny światowej i w latach powojennych zniszczone. Przez dziesięciolecia miejsce to pozostawało zaniedbane i zapomniane, aż do podjęcia współczesnych działań rewitalizacyjnych. Poniżej przedstawiono historię bastionów I–III, ich powojenne zniszczenie oraz niedawną rewitalizację przeprowadzoną przez Zarząd Budynków Komunalnych w Krakowie.

Historia Fortu Kościuszko i Bastionów I–III

Fort Kościuszko (Fort nr 2 Twierdzy Kraków) został wzniesiony przez Austriaków w latach 1850–1856 wokół istniejącego Kopca Kościuszki. Był to fort cytadelowy, zdolny do samodzielnej obrony i osłaniający od zachodu rdzeń umocnień Twierdzy Kraków. W założeniu architektonicznym fort otrzymał formę zbliżoną do gwiazdy z pięcioma bastionami rozmieszczonymi wokół kopca oraz z centralnie ulokowanymi koszarami. Bastiony oznaczone numerami I, II i III znajdowały się od strony zachodniej i południowo-zachodniej kopca, natomiast bastiony IV i V osłaniały fort od wschodu.

Zniszczenie bastionów I–III po II wojnie światowej

II wojna światowa przyniosła fortowi poważne straty. W styczniu 1945 roku, tuż przed wyzwoleniem Krakowa, wycofujące się wojska niemieckie częściowo wysadziły w powietrze kaponiery znajdujące się w fosie między Bastionami I i II oraz II i III. Bezpośrednio po wojnie nowe władze przystąpiły do planowej rozbiórki zniszczonych bastionów, traktując austriacką fortecę jako „symbol ucisku” i zarazem źródło cegieł na odbudowę kraju. Pod hasłem pozyskiwania materiału m.in. na budowę bursy dla młodzieży rozpoczęto systematyczne wyburzanie Bastionów I–III. W latach 1945–1956 rozebrano południowo-zachodni bastion oraz większość konstrukcji Bastionów II i III, wraz z kaponierami i innymi elementami obronnymi, doprowadzając do daleko posuniętej dewastacji fortu. Ocalałe fragmenty murów i fundamentów bastionów zostały zasypane ziemią i szybko porosły dziką roślinnością, przez co na długie lata relikty forteczne ukryły się pod warstwą zieleni. Dalszą destrukcję zabytku udało się powstrzymać dzięki interwencji środowisk naukowych i konserwatorskich – na przełomie lat 50. i 60. protesty kierowane przez prof. Janusza Bogdanowskiego doprowadziły do przerwania rozbiórki fortu. W rezultacie Fort Kościuszko wpisano w 1968 roku do rejestru zabytków jako jeden z pierwszych obiektów Twierdzy Kraków objętych oficjalną ochroną. Ponadto w 2017 roku Prezydent RP uznał Kopiec Kościuszki wraz z otaczającym go fortem za Pomnik Historii – wyróżnienie podkreślające najwyższą rangę wartości historycznej i kulturowej tego miejsca.

Rewitalizacja Bastionów I–III przez ZBK w XXI wieku

Po dekadach zaniedbania teren zniszczonych Bastionów I–III stał się przedmiotem kompleksowego projektu rewitalizacji. Pierwsze prace ruszyły w 2011 roku – rozpoczęto od badań archeologicznych i stopniowego odkopania reliktów murów bastionów oraz łączących je kurtyn. Inicjatywę wspierał Społeczny Komitet Odnowy Zabytków Krakowa (SKOZK), finansując odsłanianie i zabezpieczanie wydobytych z ziemi fragmentów fortyfikacji. Kolejne etapy prac objęły m.in. opracowanie dokumentacji i pozyskanie środków zewnętrznych na pełną rewaloryzację terenu. Decydujący impuls nastąpił w 2019 roku wraz z przyznaniem dofinansowania unijnego – od 2021 r. zintensyfikowano roboty, obejmując zakresem wszystkie trzy bastiony. Łącznie po około 13 latach (z przerwami) projekt doprowadzono do finału: jesienią 2024 roku zakończono rewitalizację dawnego pogorzeliska bastionów i oficjalnie otwarto nowy park u stóp Kopca Kościuszki. Celem zrealizowanego przez ZBK przedsięwzięcia było przywrócenie tego zdegradowanego obszaru do życia poprzez przystosowanie go do funkcji ogólnodostępnych terenów rekreacyjno-wypoczynkowych o charakterze parkowym.

Zakres prac rewitalizacyjnych objął m.in.:

• • Odsłonięcie i zabezpieczenie reliktów oryginalnych fortyfikacji (m.in. fragmentów bastionów, kaponier, hangarów, potern oraz murów kurtynowych) wraz z częściową ich rekonstrukcją.
  • Częściową odbudowę wybranych elementów – odtworzono niewielkie pomieszczenie dawnej studni oraz zasklepiony (skazamatowany) prawy bark Bastionu II, co pozwoliło zarysować pierwotny układ tych struktur.
  • Wytyczenie nowych ścieżek parkowych na terenie bastionów oraz montaż oświetlenia i elementów małej architektury (ławki, kosze na śmieci, stojaki na rowery) dla wygody odwiedzających.
  • Stworzenie elementów edukacyjnych i przyrodniczych – wyznaczono ścieżki dydaktyczne o tematyce historyczno-fortyfikacyjnej i w zakresie tzw. zieleni fortecznej, wyposażone w tablice informacyjne. Posadzono również specjalnie dobrane gatunki roślin nawiązujące do historycznej roślinności obronnej, co podniosło walory przyrodnicze miejsca. Dodatkowo zainstalowano system zbierania wody deszczowej do podlewania zieleni.
  • Wykorzystanie nowoczesnych technologii – park wyposażono w multimedialny system informacji oparty na kodach QR i beaconach, wzbogacony o tyflograficzne mapy dotykowe dla osób niewidomych, co umożliwia im poznawanie historii fortu.
  • Adaptację jednej z odkopanych kaponier na niewielki amfiteatr terenowy (ok. 140 miejsc siedzących) z przeznaczeniem na wydarzenia kulturalne w sezonie letnim (pokazy filmowe, koncerty itp.). Ponadto zaaranżowano wnętrza zachowanych hangarów i drugiej kaponiery tak, by mogły służyć jako przestrzenie dla plenerowych wystaw oraz innych inicjatyw kulturalnych.

Dzięki tym działaniom pas ruin fortecznych przekształcił się w ogólnodostępny teren zielony (ok. 15 ha), łączący funkcje rekreacyjne, edukacyjne i kulturalne. Planowane jest także utworzenie na Bastionie II niewielkiego ogrodu sensorycznego dla osób z niepełnosprawnościami wzroku (do połowy 2025 roku). Cała inwestycja kosztowała ok. 35 mln zł, z czego znaczną część pokryto ze źródeł zewnętrznych – ok. 13,5 mln zł dołożyła Unia Europejska (fundusze regionalne), a 4,5 mln zł przekazał SKOZK. Po zakończeniu rewitalizacji teren przekazano pod opiekę Zarządu Zieleni Miejskiej, a nowemu parkowi nadano imię prof. Janusza Bogdanowskiego (na cześć badacza, który dekady wcześniej walczył o ocalenie fortu). Projekt rewitalizacji Bastionów I–III został również wyróżniony w skali ogólnopolskiej – w 2025 roku zdobył główną nagrodę w konkursie „Top Inwestycje Komunalne”, jako przykład modelowej przemiany zrujnowanego zabytku w atrakcyjną przestrzeń publiczną.