Fort 31 św. Benedykt w Krakowie

Fotogrametria Kraków – modele 3D

Fort 31 „Św. Benedykt” znajduje się na Wzgórzu Lasoty w krakowskiej dzielnicy Podgórze, w sąsiedztwie kopca Krakusa oraz malutkiego kościoła św. Benedykta, od którego obiekt wziął swoją nazwę. Jest to fort wieżowy (baszta artyleryjska) wchodzący w skład austriackiej Twierdzy Kraków – zespołu umocnień otaczających miasto od połowy XIX wieku. Powstał jako jeden z pierwszych fortów po południowej (podgórskiej) stronie Wisły. Wraz z nieistniejącymi już fortami „Krzemionki” i „Krakus” tworzył tzw. przyczółek podgórski twierdzy, kontrolując newralgiczne szlaki komunikacyjne: trakt wiedeński (dzisiejsze ulice Kalwaryjska i Wadowicka) oraz trakt lwowski (dzisiejsze ulice Bolesława Limanowskiego i Wielicka). Fort miał zapobiec obejściu Krakowa od południa i osłaniać podejścia do miasta. Dzięki usytuowaniu na wyniosłym wzgórzu obiekt górował nad ówczesnym miastem Podgórze.

Historia od powstania do współczesności

Fort został wzniesiony w latach 1853–1856, w pierwszym etapie rozbudowy Twierdzy Kraków. Zaprojektował go Feliks Księżarski – wybitny krakowski architekt drugiej połowy XIX wieku, autor m.in. gmachu Collegium Novum UJ oraz projektant innego fortu krakowskiego (Fortu nr 2 „Kościuszko”). Fortyfikacja reprezentuje rzadki typ wieży artyleryjskiej (tzw. wieża maksymiliańska), wzorowany na nowatorskich rozwiązaniach z austriackiej twierdzy Linz. Została zbudowana na planie regularnego szesnastoboku z wewnętrznym okrągłym dziedzińcem – podobne baszty powstały w połowie XIX w. w niewielu twierdzach europejskich i Fort 31 należy do nielicznych zachowanych takich obiektów do dziś. Co ciekawe, choć Austriacy w momencie projektowania zastosowali nowoczesne jak na owe czasy rozwiązania obronne, to w chwili ukończenia budowy fort okazał się już przestarzały wobec szybkiego rozwoju artylerii oblężniczej i broni palnej w II połowie XIX wieku. W praktyce Fort św. Benedykta był więc ostatnim akordem epoki „ceglano-ziemnych” fortec – tuż po jego oddaniu do użytku zmieniły się koncepcje obronne, czyniąc tego typu dzieła mniej przydatnymi.

Mimo ograniczonej wartości bojowej, fort pełnił początkowo zakładane funkcje militarne. Uzupełniał obronę cytadelowego Fortu 33 „Krakus” i wraz z nim oraz Fortem 32 „Krzemionki” zabezpieczał południowy odcinek Twierdzy Kraków. Jednak już w 1905 roku, podczas kolejnej modernizacji twierdzy, Fort 31 został rozbrojony i wyłączony z systemu artyleryjskiego. Austriacy przebudowali go wtedy na koszary. Po I wojnie światowej, gdy Kraków znalazł się w granicach odrodzonej Polski, obiekt utracił całkowicie znaczenie militarne. W okresie międzywojennym władze przeznaczyły go na cele cywilne – urządzono wewnątrz mieszkania komunalne. W latach powojennych (PRL) fort dalej pełnił funkcję budynku mieszkalnego. Dopiero w 1984 roku wyprowadzili się z niego ostatni lokatorzy, pozostawiając opuszczony obiekt na pastwę czasu.

W trakcie swojej długoletniej historii Fort św. Benedykta nie odegrał większej roli bojowej – Twierdza Kraków jako całość nie była oblegana podczas I wojny światowej, a w kampanii wrześniowej 1939 roku fort również nie brał udziału w walkach. Zanotował jednak epizod militarnej działalności w okresie II wojny światowej: w latach okupacji niemieckiej urządzono w nim niewielki obóz jeniecki, w którym więziono jeńców francuskich. Był to incydentalny epizod, gdyż przez większość dziejów fort służył celom cywilnym, głównie mieszkalnym. Po opuszczeniu przez mieszkańców w latach 80. XX w., budowla stała się przez blisko 40 lat pustostanem. Przez ten okres  niszczała całkowicie zaniedbana.  Podejmowano rozmaite pomysły na zagospodarowanie fortu (m.in. planowano jego sprzedaż inwestorowi prywatnemu), lecz długo brakowało funduszy i konkretnej koncepcji. Dopiero niedawno doceniono unikatową wartość fortu i podjęto konkretne działania, by tchnąć w niego nowe życie.

Ciekawostki architektoniczne i historyczne

Fort 31 „Św. Benedykt” jest obiektem unikatowym w skali kraju. To jedyny zachowany fort wieżowy Twierdzy Kraków i zarazem ostatni tego typu fort artyleryjski w Polsce. Jego nazwa – potocznie używana już od XIX w. – pochodzi od zabytkowego kościółka św. Benedykta stojącego tuż obok. Sam fort ma formę masywnej, wielobocznej wieży o trzech kondygnacjach bojowych, otaczającej wewnętrzny dziedziniec. W czasach swojej świetności na szczycie posiadał taras artyleryjski, z którego działa mogły ostrzeliwać przedpole forteczne. Projekt Księżarskiego przewidywał liczne nowatorskie jak na połowę XIX w. rozwiązania: regularny wieloboczny kształt umożliwiający obronę okrężną, sklepione kazamaty w obrębie murów zapewniające osłonę przed ostrzałem oraz fosa i wały ziemne dookoła wieży pełniące funkcje dodatkowego zabezpieczenia.

Fort zachował się do dziś w stosunkowo dobrym stanie, unikając losu wielu innych krakowskich umocnień, które wysadzono lub rozebrano w latach 50. XX wieku. Dzięki temu jest dziś cennym zabytkiem architektury militarnej. W 1989 roku wpisano go (wraz z otaczającym go terenem zielonym) do rejestru zabytków nieruchomych województwa małopolskiego. Przez dziesięciolecia stanowił tajemnicze i niedostępne miejsce na turystycznej mapie Krakowa – można go było zwiedzać jedynie sporadycznie, przy okazji specjalnych wydarzeń i wycieczek organizowanych przez pasjonatów fortyfikacji. Otoczony starodrzewem forteczny wzgórek krył w sobie ślady dawnej świetności: np. fragmenty oryginalnych stalowych okiennic strzelnic czy zatarte już polichromie na ceglanych ścianach świadczące o pierwotnym wyglądzie obiektu. Ciekawostką jest, że analizując te zachowane detale konserwatorzy odkryli, iż elewacje fortu były pierwotnie pomalowane na ciemnoczerwony kolor – barwę tę przywrócono podczas najnowszej renowacji, o czym świadczą odświeżone ceglane mury widoczne dziś w pełnej krasie.

Renowacja fortu i nowe funkcje

Po latach zaniedbania Fort św. Benedykta doczekał się renowacji. Inwestorem prac jest Gmina Miejska Kraków, a koordynatorem – Zarząd Budynków Komunalnych (ZBK). Projekt remontu i adaptacji obiektu został włączony do programów rewitalizacji zabytków  i uzyskał wsparcie finansowe Społecznego Komitetu Odnowy Zabytków Krakowa. Prace budowlano-konserwatorskie rozpoczęto w maju 2024 roku, a pierwszy ich etap zakończył się po 14 miesiącach – w lipcu 2025 r. Etap I objął przede wszystkim remont elewacji zewnętrznych i wewnętrznych fortu (czyli wewnętrznej ściany dziedzińca). Specjalistyczna firma konserwatorska Antiqa pod nadzorem miejskiego konserwatora zabytków oczyściła i wzmocniła mury, uzupełniła ubytki cegieł i kamieni, wymieniła zniszczone detale kamieniarskie (np. parapety) oraz odtworzyła brakujące elementy, takie jak okiennice strzelnic i ozdobne rzygacze. Na podstawie odnalezionych pozostałości historycznej farby przywrócono oryginalną ciemnoczerwoną kolorystykę fasad, dzięki czemu fort odzyskał swój XIX-wieczny wygląd.

Cały projekt renowacji podzielono na dwa główne etapy i zaplanowano do końca 2026 roku. Jego łączny koszt to ok. 21,5 mln zł. Etap II prac ma rozpocząć się pod koniec 2025 roku i będzie polegał na adaptacji wnętrz fortu do nowych funkcji. Wykonawca drugiego etapu przeprowadzi remont pomieszczeń wewnątrz baszty, instalację niezbędnych mediów. Zgodnie z przyjętym Programem Funkcjonalno-Użytkowym, Fort 31 ma stać się nowoczesnym centrum edukacyjnym, promującym nauki ścisłe wśród dzieci i młodzieży. Operatorem obiektu będzie Muzeum Inżynierii i Techniki w Krakowie, które zyska tu dodatkową przestrzeń do działalności popularyzatorskiej. Po zakończeniu prac budowlanych (koniec 2026 r.) i wyposażeniu obiektu, przewiduje się że około roku 2028 fort zostanie udostępniony publiczności jako nowa placówka edukacyjna.

Warto dodać, że pomysłodawcy rewitalizacji chcą, aby fort pełnił nie tylko funkcję naukową, ale i rekreacyjną dla odwiedzających. Projekt adaptacji zakłada m.in. urządzenie niedużej kawiarni z tarasem na dachu fortu oraz przygotowanie stałej wystawy historycznej poświęconej samemu fortowi i procesowi jego renowacji.

Model 3D

Interesującym dopełnieniem trwających prac renowacyjnych jest wykorzystanie nowoczesnych technologii do dokumentacji fortu. Na zlecenie Zarządu Budynków Komunalnych wykonałem georeferencyjny model 3D Fortu 31, opracowany na podstawie aż 7 tysięcy zdjęć cyfrowych w ramach projektu „Kraków 3D”. Ten szczegółowy, trójwymiarowy model pozwala oglądać fort w przestrzeni wirtualnej z każdego ujęcia, z wysoką dokładnością odwzorowując detale architektoniczne. Projekt Kraków 3D dąży do stworzenia kolekcji modeli najważniejszych krakowskich zabytków, co w przyszłości może zaowocować innowacyjnym wirtualnym przewodnikiem po mieście. Fort św. Benedykta, jako „perła Podgórza”, dołączył do tej cyfrowej bazy, łącząc bogatą historię z najnowszą technologią.