Fort II Kościuszko i kopiec Kościuszki w Krakowie

fotogrametria Polska

 

Model wykonał: Atlas 3D – fotogrametria Polska

Kopiec Kościuszki – symboliczna mogiła Tadeusza Kościuszki – powstał na wzgórzu św. Bronisławy w latach 1820–1823 z inicjatywy władz Wolnego Miasta Krakowa i mieszkańców. Usypanie kopca miało być trwałym i prostym pomnikiem upamiętniającym Naczelnika na wzór kopców Krakusa i Wandy, i stało się wielkim patriotycznym przedsięwzięciem. Uroczyste rozpoczęcie budowy nastąpiło 16 października 1820 r., a prace zakończono po trzech latach – 25 października 1823 r. Kopiec, wysoki na ok. 34 m, od początku aż do dziś pozostaje pod opieką Komitetu Kopca Kościuszki w Krakowie. Ponad trzy dekady później, w dobie zaboru austriackiego, teren wokół kopca został przekazany wojsku zaborcy pod budowę fortu otaczającego kopiec. Fort 2 „Kościuszko” powstał więc dopiero w połowie XIX wieku – znacznie później niż sam kopiec – wkomponowując patriotyczny monument w system fortyfikacji Twierdzy Kraków.

Historia Fortu II Kościuszko w Krakowie

Fort cytadelowy „Kościuszko” zbudowali Austriacy w latach 1850–1856 wokół Kopca Kościuszki, uznając wzgórze św. Bronisławy za kluczowe strategicznie miejsce do obrony Krakowa od zachodu. Był to największy i jeden z najstarszych fortów austriackiej Twierdzy Kraków – przewidziany dla załogi ponad 730 żołnierzy, uzbrojony m.in. w 60 dział (armat i haubic) oraz 6 moździerzy. Fort miał plan zbliżony do sześcioboku z bastionami na narożach: od strony zachodniej wystawały trzy duże bastiony, a od wschodniej dwie mniejsze, otaczając kopiec pierścieniem ceglanych umocnień. Projektantem fortu był prawdopodobnie polski architekt wojskowy Feliks Księżarski. W latach 1907–1910 fortyfikację zmodernizowano i włączono w nowy rdzeń obronny Twierdzy Kraków, rozbudowując jej umocnienia w sąsiedztwie kopca. Mimo swojego militarnego potencjału fort nie wziął jednak udziału w walkach I wojny światowej.

Podczas II wojny światowej fort również nie odegrał większej roli bojowej, choć we wrześniu 1939 stacjonowała tu bateria artylerii przeciwlotniczej broniąca miasta. W okresie okupacji niemieckiej wzgórze z kopcem wykorzystywano jako punkt obserwacyjny, a część pomieszczeń fortu służyła za obóz dla internowanych żołnierzy włoskich po 1943 roku. Pod koniec wojny wycofujące się wojska niemieckie wysadziły niektóre elementy umocnień fortu. Po 1945 roku nowe władze komunistyczne uznały pozostałości austriackiej twierdzy za zbędne – rozpoczęto planową rozbiórkę w celu pozyskania cegły i zatarcia śladów zaborcy. Prace rozbiórkowe trwały do 1957 roku i w tym czasie zniszczono zachodnią część fortu, w tym główne bastiony. Na szczęście, dzięki protestom miłośników zabytków, dalsze burzenie fortu wstrzymano. Ocalałe fragmenty fortyfikacji zostały w 1968 r. wpisane do rejestru zabytków, co zapewniło im ochronę prawną.

W kolejnych dekadach opuszczony fort popadał w ruinę i zapomnienie. Dopiero ok. 1970 roku podjęto pierwsze prace adaptacyjne – część zabudowań zaadaptowano wówczas na hotel i infrastrukturę turystyczną. Po upadku komunizmu zmieniły się funkcje obiektu: na początku lat 90. w forcie ulokowała się pierwsza polska prywatna rozgłośnia – radio RMF FM, które urządziło tu swoją siedzibę nadawczą. Równocześnie przystąpiono do zabezpieczania i remontu obiektu z myślą o funkcjach muzealnych i rekreacyjnych. Udostępniono zwiedzającym część pomieszczeń oraz wystawy poświęcone Tadeuszowi Kościuszce. Dziś fort pełni wyłącznie cywilne funkcje – mieści Muzeum Kościuszkowskie, siedzibę radia RMF FM, a także punkt widokowy, kawiarnie i część hotelową dla turystów odwiedzających kopiec. Dzięki kolejnym renowacjom poprawił się stan techniczny obiektu – odrestaurowano m.in. mury przy Bastionie V i kaponierze południowej (2013 r.), gdzie urządzono centrum konferencyjno-wystawowe. Fort Kościuszko wraz z kopcem stanowi dziś jedną z atrakcji Krakowa, łącząc wartości historyczne z nowoczesnymi formami wykorzystania.

Bastiony I–III – od zniszczenia do rewitalizacji

Bastiony I–III Fortu Kościuszko to trzy duże bastiony zachodnie, które pierwotnie osłaniały fort od najbardziej zagrożonej, zachodniej strony. Niestety bastiony te uległy niemal całkowitemu zniszczeniu w połowie XX wieku – zostały wysadzone w powietrze podczas powojennych prac rozbiórkowych fortu, a następnie zasypane gruzem. Przez dziesięciolecia miejsce to pozostawało niedostępne, a zrujnowane fragmenty fortyfikacji porastała roślinność.

Pod koniec pierwszej dekady XXI wieku władze Krakowa postanowiły przywrócić ten teren mieszkańcom. W 2011 roku Gmina Miejska Kraków, za pośrednictwem Zarządu Budynków Komunalnych, zainicjowała projekt rewaloryzacji zniszczonych Bastionów I–III. W trakcie prac odkopano i odsłonięto zasypane relikty bastionów, wymieniono uszkodzone cegły oraz odtworzono zarysy ich murów, dostosowując całość do nowych, cywilnych funkcji. Teren wokół dawnej fortyfikacji zamieniono w park z alejkami spacerowymi – zachowano istniejący starodrzew, dosadzono nowe rośliny ozdobne, zamontowano oświetlenie i elementy małej architektury. Fragmenty ocalałych murów uzyskały formę amfiteatralną, co pozwala na organizowanie kameralnych koncertów oraz kina plenerowego. Na co dzień odnowiony Park Fortu Kościuszki służy jako miejsce spacerów i wypoczynku, oferując niezwykłe połączenie zieleni z zabytkowymi ruinami fortecznymi. Zrewitalizowane bastiony i otaczający je park są ogólnodostępne dla mieszkańców i turystów.

Prace nad zagospodarowaniem Bastionów I–III trwały – z przerwami – ponad dekadę. Projekt rozpoczęto w 2011 r., a zakończono jesienią 2024 r., kiedy to uroczyście udostępniono odnowiony teren zwiedzającym. Inwestycję zrealizowało Miasto Kraków (Zarząd Budynków Komunalnych) we współpracy z konserwatorami zabytków. Łączny koszt rewitalizacji wyniósł ok. 35 mln zł, z czego 4,5 mln zł przekazał Społeczny Komitet Odnowy Zabytków Krakowa, a 13,5 mln zł pochodziło ze środków Unii Europejskiej.

Dziś dawne bastiony Fortu Kościuszko otrzymały drugie życie – jako zielony park historyczny, który wzbogacił ofertę rekreacyjną miasta i uratował pozostałości unikatowej fortyfikacji przed dalszym niszczeniem.

Makieta pierwotnego wyglądu Fortu nr 2 „Kościuszko”

Przy wejściu do Muzeum Kościuszkowskiego na Kopcu Kościuszki znajduje się makieta prezentująca pierwotny wygląd Fortu nr 2 „Kościuszko” – wraz z kompletnym układem bastionów, w tym z Bastionami I–III, które zostały całkowicie zniszczone po II wojnie światowej. Makieta pozwala zobaczyć, jak imponujące były niegdyś fortyfikacje otaczające kopiec. Obecnie, dzięki wieloletnim staraniom Zarządu Budynków Komunalnych w Krakowie, zniszczone bastiony zostały częściowo odtworzone i zrewitalizowane. Teren dawnej fortyfikacji przekształcono w ogólnodostępny park historyczny z alejkami, zielenią i elementami dawnej architektury obronnej.

Model wykonał: Atlas 3D – fotogrametria Polska

Model 3D

W ramach mojego projektu Kraków 3D powstał szczegółowy cyfrowy model przestrzenny Fortu Kościuszko wraz z Kopcem Kościuszki. Model ten został wykonany techniką fotogrametrii –tworzenia trójwymiarowych odwzorowań obiektów na podstawie tysięcy nakładających się fotografii zabytku, wykonanych z różnych perspektyw. Do opracowania wirtualnego modelu fortu i kopca wykorzystałem ponad 12 000 zdjęć wykonanych za pomocą drona oraz aparatu cyfrowego. Przygotowanie tak bogatego modelu wymagało kilkudziesięciu godzin pracy wydajnego komputera a sam projekt zajmuje pond 200 Gb danych. Wersja prezentowana na stronie Kraków 3D została uproszczona względem oryginału o najwyższej rozdzielczości, tak aby możliwe było jej płynne oglądanie poprzez przeglądarkę internetową. Cyfrowy model pozwala na interaktywne poznanie Fortu Kościuszko i Kopca Kościuszki – możemy obejrzeć je z lotu ptaka, przyjrzeć się detalom architektonicznym i dowolnie obracać oraz przybliżać model, co stanowi znakomite uzupełnienie fizycznego zwiedzania tego wyjątkowego miejsca.