Kościół Mariacki w Krakowie

model 3D – fotogrametria

Model wykonał: Atlas 3D – fotogrametria Polska

Bazylika Mariacka (kościół archiprezbiterialny Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny) to jeden z najsłynniejszych zabytków Krakowa i najważniejszy – po katedrze na Wawelu – kościół miasta. Strzeliste wieże tej gotyckiej świątyni górują nad Rynkiem Głównym, kryjąc w swym wnętrzu bezcenny późnogotycki ołtarz Wita Stwosza. Historia kościoła sięga początku XIII wieku i obejmuje liczne przebudowy oraz konserwacje, dzięki którym do dziś zachwyca on swoim architektonicznym pięknem.

Historia kościoła

Średniowieczne początki: Według kronikarza Jana Długosza pierwszy murowany kościół na tym miejscu ufundował ok. 1221–1222 biskup Iwo Odrowąż – była to romańska świątynia, która wkrótce uległa zniszczeniu podczas najazdów tatarskich. Pod koniec XIII wieku rozpoczęto budowę nowego, gotyckiego kościoła – w latach 1290–1300 wzniesiono częściowo na starych fundamentach przestronną świątynię halową, którą konsekrowano około 1320 roku. Był to już kościół Mariacki w formie gotyckiej, który w kolejnych stuleciach stale rozbudowywano i upiększano.

Gotycka rozbudowa: W połowie XIV wieku – dzięki fundacji zamożnego mieszczanina Mikołaja Wierzynka – powstało obecne, wydłużone prezbiterium przykryte sklepieniem gwiaździstym. W latach 1392–1397, aby lepiej doświetlić wnętrze, mistrz Mikołaj Werner obniżył mury naw bocznych i wprowadził wysokie okna, zmieniając układ świątyni z halowego na bazylikowy. W 1443 roku Kraków nawiedziło wyjątkowo silne trzęsienie ziemi, które spowodowało zawalenie się sklepienia kościoła. Świątynię niebawem odbudowano, a w pierwszej połowie XV wieku dobudowano także ciąg bocznych kaplic przy nawach. Mniej więcej w tym samym okresie podwyższono wyższą, północną wieżę kościoła i przystosowano ją do funkcji strażnicy miejskiej. Ta właśnie wieża – zwana Hejnalicą – otrzymała w 1478 roku charakterystyczny gotycki hełm autorstwa cieśli Macieja Heringkana, a w 1666 zwieńczono ją pozłacaną koroną o średnicy 2,4 m. Pod koniec XV wieku kościół wzbogacił się o swoje najsłynniejsze dzieło sztuki: monumentalny Ołtarz Mariacki wyrzeźbiony w latach 1477–1489 przez Wita Stwosza. Ten imponujący pentaptyk o wymiarach około 13 metrów wysokości i 11 metrów szerokości uznawany jest za największą gotycką nastawę ołtarzową w Europie.

Nowożytne zmiany: W okresie wczesnonowożytnym kościół Mariacki nadal pełnił funkcję głównej świątyni parafialnej krakowskiego patrycjatu. Kolejne wielkie zmiany przyniósł wiek XVIII – w latach 1750–1770 archiprezbiter Jacek Łopacki zlecił przebudowę wnętrza w stylu barokowym. Powstały wtedy nowe ołtarze a ściany pokryto bogatą polichromią autorstwa Andrzeja Radwańskiego. Z tego okresu pochodzi również barokowa kruchta (przedsionek) dobudowana od strony zachodniej. Pod koniec XVIII wieku, w 1795 r., w ramach porządków zarządzonych przez austriackie władze zlikwidowano cmentarz przykościelny – na jego miejscu urządzono obecny Plac Mariacki, a część dawnych epitafiów wmurowano w zewnętrzne ściany kościoła.

Czasy najnowsze: U schyłku XIX wieku postanowiono przywrócić kościołowi gotycki charakter. W latach 1887–1891 pod kierunkiem architekta Tadeusza Stryjeńskiego przeprowadzono kompleksową restaurację w stylu neogotyckim. To wtedy właśnie słynny malarz Jan Matejko zaprojektował nową dekorację malarską wnętrza – sklepienie pokryto błękitną polichromią imitującą rozgwieżdżone niebo, a ściany ozdobiono malowidłami o motywach ornamentalnych i heraldycznych, w które wkomponowano postaci aniołów i inskrypcje modlitewne. Burzliwe wydarzenia nie ominęły kościoła w XX wieku – podczas II wojny światowej świątynia poniosła poważne straty, a część jej dzieł sztuki (m.in. obrazy) zrabowanych przez niemieckiego okupanta do dziś nie została odnaleziona. Najcenniejszy ołtarz Wita Stwosza udało się jednak ocalić: tuż przed wybuchem wojny figury ołtarzowe zdemontowano i ukryto, lecz Niemcy wytropili je i wywieźli do Norymbergi. Po wojnie zabytek odzyskano – w 1946 r. powrócił do Polski, a po konserwacji wrócił na swoje miejsce w kościele w roku 1957. Od lat 90. XX wieku bazylika Mariacka była poddawana systematycznym konserwacjom. Dziś kościół Mariacki jest jednym z najcenniejszych pomników dziedzictwa kulturowego Krakowa, wpisanym wraz z historycznym centrum miasta na listę światowego dziedzictwa UNESCO.

Ciekawostki związane z kościołem

Nierówne wieże i legenda braterska: Fasada kościoła Mariackiego ma dwie wieże o różnej wysokości. Według krwawej legendy z czasów księcia Bolesława Wstydliwego budowę tych wież prowadzili dwaj bracia – gdy młodszy zorientował się, że jego wieża powstaje wolniej, z zawiści zamordował starszego nożem. Nękany wyrzutami sumienia sam popełnił samobójstwo, rzucając się z niedokończonej wieży w dniu poświęcenia kościoła. Nóż rzekomego zabójcy do dziś wisi na pamiątkę w Sukiennicach. Rzeczywista przyczyna różnicy wysokości wież nie jest znana – wyższa (północna) pełniła funkcje obronno-obserwacyjne miasta, zaś niższa służyła kościelnym dzwonom (zawieszono na niej m.in. dzwon zwany Półzygmunt).
Hejnał mariacki: Z wyższej wieży co godzinę grany jest słynny hejnał mariacki, melodyjny sygnał trąbki rozbrzmiewający na cztery strony świata. Hejnał ten niespodziewanie urywa się w połowie melodii – według legendy jest to nawiązanie do najazdu tatarskiego z 1241 roku, kiedy to strażnik na wieży dźwiękiem trąbki ostrzegł mieszkańców przed zbliżającym się wrogiem. Legenda głosi, że w trakcie grania hejnału tatarska strzała przeszyła gardło trębacza, stąd melodia nagle się zatrzymała. Na pamiątkę tego wydarzenia do dziś żadna odegrana pieśń hejnału nie jest dokończona. Co dzień w południe hejnał z wieży Mariackiej transmituje na żywo Program I Polskiego Radia – tradycja ta trwa nieprzerwanie od 1927 roku.
Kaplica Złoczyńców: W północnej nawie kościoła znajduje się kaplica św. Antoniego, która w przeszłości pełniła nietypową funkcję. Nazywana bywa Kaplicą Złoczyńców, ponieważ w czasach średniowiecza i renesansu przetrzymywano w niej skazańców przed egzekucją. Skazani na śmierć przestępcy spędzali tam ostatnią noc przed wyrokiem. To niezwykłe wykorzystanie kaplicy wiązało się z faktem, że kościół Mariacki pełnił rolę fara miejskiej – centralnego kościoła parafialnego Krakowa, związanego z życiem całej społeczności miasta.
Wojenne losy ołtarza: Podczas II wojny światowej okupanci zrabowali wiele dzieł sztuki z bazyliki Mariackiej. W obawie przed nalotami już we wrześniu 1939 r. zdemontowano figury z ołtarza Wita Stwosza i ewakuowano je na prowincję. Niestety Niemcy odkryli ich skrytki i wywieźli bezcenny ołtarz do Norymbergi. Po wojnie, dzięki staraniom polskich muzealników (m.in. prof. Karola Estreichera), wszystkie elementy ołtarza udało się odnaleźć. W 1946 r. powróciły one do Krakowa, a po konserwacji w Muzeum na Wawelu, w roku 1957 ołtarz ponownie stanął w kościele Mariackim. Do dziś bazylika poszukuje jednak innych zaginionych zabytków zrabowanych w latach wojny.

Model 3D

Cyfrowa rekonstrukcja: Prezentowany trójwymiarowy model kościoła Mariackiego został wykonany metodą fotogrametrii na podstawie ponad 800 zdjęć pozyskanych za pomocą drona i aparatu cyfrowego. Taka cyfrowa dokumentacja pozwoliła wiernie odwzorować architekturę świątyni. Model 3D został następnie znacznie uproszczony pod względem liczby detali i wielkości pliku, aby umożliwić jego płynne oglądanie w przeglądarce internetowej. Dzięki temu każdy może podziwiać bryłę krakowskiej bazyliki online, co wpisuje się w misję projektu Atlas 3D – popularyzację i cyfrową ochronę dziedzictwa architektonicznego Polski.